सोलापूरचे हुतात्मा पत्रकार अब्दुल रसूल कुर्बान हुसेन : स्वातंत्र्य संग्रामातील सिंहनाद

भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात सोलापूरचे स्थान आगळेवेगळे आहे. स्वातंत्र्यप्राप्तीपूर्वीच या शहराने तीन दिवस स्वराज्याचा अनुभव घेतला. त्या पराक्रमामागे असंख्य शूरवीरांचे योगदान आहे. त्यातील एक धगधगता ज्योत होता – हुतात्मा पत्रकार अब्दुल रसूल कुर्बान हुसेन.

सामान्य मुस्लिम कुटुंबातून क्रांतीचा शिलेदार

कुर्बान हुसेन यांचा जन्म सोलापूरातील एका सामान्य मुस्लिम कुटुंबात झाला. कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करण्यासाठी ते गिरणीमध्ये काम करत असत. मेहनती कामगार असूनही त्यांच्या मनात लेखणीची ताकद आणि देशासाठी प्रखर प्रेम होतं. ‘मी एक सामान्य कामगार आहे, पण देशासाठी माझा आवाज हजारो कामगारांना जागं करू शकतो’ हा विश्वास त्यांच्यात होता.

‘गझनफर’चा सिंहनाद

सन १९२७ मध्ये केवळ १८-१९ व्या वर्षी त्यांनी उर्दू साप्ताहिक ‘गझनफर’ सुरू केलं. ‘गझनफर’ म्हणजे सिंह. लोकमान्य टिळकांच्या ‘केसरी’ने जसा स्वातंत्र्याचा शंखनाद केला, तसाच सिंहनाद सोलापूर जिल्ह्यात गझनफरने केला.

गझनफरचं वैशिष्ट्य असं की ते उर्दूमध्ये असलं तरी मराठी देवनागरी लिपीत छापलं जायचं. त्यामुळे सर्वसामान्य मराठी वाचकांनाही ते समजत होतं.

त्यातून त्यांनी स्वातंत्र्यलढा, गिरणी कामगारांचे प्रश्न, हिंदू-मुस्लिम ऐक्य, शोषणाविरुद्ध संघर्ष यावर निर्भीडपणे आवाज उठवला.

त्यांची लेखनशैली परखड, तडाखेबाज आणि तरुणांना पेटवून टाकणारी होती.

अर्थिक अडचणी आणि प्रकृतीमुळे ‘गझनफर’ पुढे बंद पडले, पण त्याने निर्माण केलेली क्रांतीची चेतना सोलापुरात चिरंतन राहिली.
सोलापूरचा तीन दिवसांचा स्वराज्याचा अनुभव

५ मे १९३० रोजी महात्मा गांधींना मिठाच्या सत्याग्रहात अटक झाली. त्यानंतर सोलापुरात मोठी सभा भरली. त्या सभेत कुर्बान हुसेन यांचं भाषण इतकं जोशपूर्ण व क्रांतिकारक होतं की हजारो तरुणांना इंग्रजाविरुद्ध पेटवून टाकलं.

परिणामी, ९, १० व ११ मे १९३० रोजी सोलापूरात इंग्रज सरकारचा कायदा-सुव्यवस्था यंत्रणाच कोलमडली. तीन दिवस सोलापूर हे स्वतंत्र भारतासारखं होतं.
त्या दिवसांमध्ये

लोकांनी स्वतः प्रशासन चालवलं,

तुरुंगाच्या भिंतींवरून तुरुंगातील कैद्यांची सुटका केली,

लोकांनी ‘आम्ही स्वतंत्र आहोत’ ही घोषणा करून शहराला स्वराज्याचं रूप दिलं.

ही घटना ब्रिटिश सरकारच्या पायाखालची जमीन हलवणारी ठरली.

मार्शल लॉ आणि हौतात्म्य

या उठावानंतर इंग्रज सरकारने सोलापुरात मार्शल लॉ लागू केला. सोलापुरातील क्रांतिकारी नेत्यांना अटक करण्यात आली. चौघांना ब्रिटिशांनी ठरवून शिक्षा केली –

मलप्पा धनशेट्टी

जगन्नाथ शिंदे

अब्दुल रसूल कुर्बान हुसेन

किसन सारडा

१२ जानेवारी १९३१ रोजी येरवडा कारागृहात या चौघांना फाशी देण्यात आली. तेव्हा कुर्बान हुसेन यांचं वय अवघं २२ वर्षे होतं. एवढ्या तरुण वयात फासावर चढलेले ते भारतातील पहिले संपादक मानले जातात.

कुर्बानीची शौर्यगाथा

फाशीपूर्वी त्यांनी इंग्रज सरकारला दिलेला संदेश हृदयाला भिडणारा होता –

> “मी फाशीला घाबरत नाही. माझं जीवन तरुणांना प्रेरणा देण्यासाठीच आहे. माझ्या रक्ताचा प्रत्येक थेंब स्वराज्याच्या पेरणीसाठी काम करेल.”

१२ जानेवारी १९३१ हा दिवस सोलापुराच्या इतिहासात रक्ताने लिहिला गेला. त्यानंतरचं सोलापूर कायमचं ‘हुतात्मा नगर’ म्हणून ओळखलं जाऊ लागलं.

स्मृती आणि अभिमान

आजही सोलापूरात मुस्लिम मराठी साहित्य सांस्कृतिक मंडळ हुतात्मा कुर्बान हुसेन व्याख्यानमाला आयोजित करते. या व्याख्यानमालेतून त्यांचा विचार, त्यांची प्रेरणा आणि हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचा संदेश जिवंत ठेवला जातो.

कुर्बान हुसेन यांनी दिलेली कुर्बानी म्हणजे फक्त सोलापुराचा नाही तर संपूर्ण महाराष्ट्राचा व देशाचा अभिमान आहे. पत्रकारितेतून आणि थेट लोकशक्तीतून त्यांनी दाखवून दिलं की शब्दही शस्त्रापेक्षा कमी नाही.

हुतात्मा कुर्बान हुसेन हे केवळ संपादक किंवा कार्यकर्ते नव्हते. ते विचारांचे योद्धे होते.
त्यांचं जीवन हे दाखवतं की, धर्मापलीकडे जाऊन देशासाठी लढणं म्हणजेच खरी देशभक्ती.
आजच्या पिढीने त्यांच्या बलिदानाची आठवण ठेवून लोकशाही, सामाजिक ऐक्य आणि स्वातंत्र्याची खरी जाण ठेवणं, हेच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.